De Duitse motor

In aflevering 19 van Die Gartenlaube, jaargang 1856, pagina 252 tot 256, staat een artikel waarvan de titel alleen al een klein gedicht is: “Der See im Glase”, het meer in het glas. De schrijver, Emil Adolf Roßmäßler (1806–1867), natuuronderzoeker en volksopvoeder uit Leipzig, legt de lezers van het populaire tijdschrift tot in de puntjes uit hoe ze thuis een zoetwateraquarium inrichten. De respons was zo groot dat hij er in 1857 een volwaardig boek op liet volgen, Das Süßwasseraquarium, en Duitse bronnen noemen hem tot vandaag de vader van de Duitse aquaristiek.¹

Ik heb dat oude stuk integraal gelezen, het staat op Wikisource, en wat me trof is hoe fris het nog klinkt. Het aquarium is in de huiselijke familiekring, schrijft Roßmäßler, een werkzaam middel om de kinderwereld aan een vertrouwde omgang met de natuur te laten wennen. En even verderop: “Es schärft das Auge und lenkt die Beobachtungsgabe auf ein bisher von der Menge unbeachtet gelassenes Feld”, het scherpt het oog en richt het observatievermogen op een terrein dat tot dan toe door de massa onopgemerkt bleef.¹ Het oog scherpen: veel korter kun je niet samenvatten waar dit boek over gaat, en het stond al op papier in 1856.

Het Duitse taalgebied kende, zo leerde ik gaandeweg, twee oerknallen. De eerste was dit tijdschriftartikel. De tweede kwam honderdvijftig jaar later en was een forumdraad. Twee keer tekst dus, en dat zegt iets over dit land.

Een meer in een glas

Roßmäßler gaf zijn lezers in 1856 ook al het biologische kernidee van het beplante aquarium mee: de planten dragen het systeem, en zolang zij gedijen hoeft er geen water ververst te worden. Zijn tijdgenoten vatten die theorie samen in één zin: de planten geven zuurstof af, de vissen nemen die zuurstof op.² Helemaal zo eenvoudig zit een bak niet in elkaar, weten we intussen, al is de gedachte dat een gezond beplant aquarium zichzelf draagt sindsdien nooit meer uit de Duitse aquaristiek verdwenen.

De lezers organiseerden zich, en hoe. Talrijke verenigingen noemden zich naar Roßmäßler én naar een Latijns woord dat je nog altijd overal in de hobby tegenkomt. De vereniging Vivarium Roßmäßler uit Nordhausen, opgericht in 1911, legt het op haar webstek zelf uit: vivarium komt uit het Latijn en betekent behuizing voor levende dieren, waarmee vooral aquaria en terraria bedoeld zijn.³

Rond die verenigingen groeide in enkele decennia een volledige infrastructuur. In 1876 stichtte Paul Matte in Lankwitz bij Berlijn de eerste commerciële siervissenkwekerij van Duitsland. In 1882 kreeg Gotha de eerste aquariumvereniging, “Aquarium” gedoopt; in 1888 volgde in Berlijn “Triton”, Gesellschaft für Vivarienkunde, een van de oudste verenigingen die vandaag nog bestaan. Vanaf 1890 was er een eigen vakblad, de Blätter für Aquarien- und Terrarienkunde, en rond 1900 telde Duitsland al een honderdtal aquarium- en terrariumverenigingen.² In 1911 kwam daar een landelijke koepel bovenop, het Verband Deutscher Vereine für Aquarien- und Terrarienkunde, kortweg VDA, opgericht in Berlijn.⁴ Na de oorlog kreeg de hobby haar lijfblad: DATZ, Die Aquarien- und Terrarienzeitschrift, verschijnt sinds 1948 en noemt zichzelf het traditierijkste Duitse aquaristiekblad.⁵ Wie in het Duits over vissen en planten wilde lezen, kon dus al vóór 1900 kiezen uit clubs, kwekers en een vakblad; zoveel voorsprong had dit taalgebied.

De vader van de waterplanten

Eén naam uit die vroege jaren verdient in dit boek een eigen plaats, want zonder hem geen waterplantenhandel: Adolf Kiel uit Frankfurt. Duitse naslagwerken noemen hem kortweg de vader van de waterplanten, en vermelden dat hij al in 1877 begon met het kweken van koi.⁶ Zijn kwekerij lag aan de Hainer Weg in Frankfurt-Sachsenhausen: een reusachtige waterplanten- en siervissenkwekerij, die hij na verwoesting tot twee keer toe helemaal opnieuw moest opbouwen.⁷ De Duitse vakpers omschreef het bedrijf destijds als de grootste waterplanten- en siervissenkwekerij ter wereld, al zeg ik er eerlijk bij dat ik die claim maar in één bron terugvond, en dan nog enkel als los zoekfragment; neem ze dus met een korrel zout.⁸

De familie werd een dynastie. Kiels dochter Amanda Bleher verkocht voor en tijdens de oorlog siervissen en waterplanten, bouwde mee aan het aquarium van de zoo van Frankfurt, stichtte met GOKI naar eigen zeggen het eerste zoo-postorderbedrijf ter wereld en trok later naar Brazilië, waar ze langs de Rio Guaporé planten en vissen zocht.⁷ Haar naam zwemt trouwens nog elke dag door onze bakken: de populaire amazoneplant Echinodorus bleherae is naar haar vernoemd. De botanicus Karel Rataj beschreef de soort omstreeks 1970 als bleheri, maar corrigeerde de uitgang kort daarna naar de vrouwelijke vorm bleherae, precies omdat de plant een vrouw eert.⁹ Haar zoon Heiko Bleher (18 oktober 1944 – 15 augustus 2025) werd wereldberoemd als ontdekkingsreiziger van de aquaristiek. Toen hij in de zomer van 2025 overleed, zette het Duitse vakblad zza de hele stamboom in één zin: al Blehers grootvader Adolf Kiel was een pionier van de aquaristiek.¹⁰ Bijna honderdvijftig jaar hobby in één familie.

Het scharnierjaar

Hoe raakte de moderne golf, die van Takashi Amano en zijn natuuraquarium (zijn verhaal volgt verderop in dit boek), dan in Duitsland? Via boeken, en via een man met een goede neus. Oliver Knott, geboren in 1972 in Karlsruhe, ontdekte in 1994 Amano’s eerste boek. In 1999 haalde hij als eerste handelaar Amano’s producten naar Duitsland, en zijn Duitstalige Wikipedia-pagina noemt hem een van de eerste aquarianen in Duitsland die zich in de Japanse stijl en het natuuraquarium verdiepten. In 2004 won hij de AGA-wedstrijd als algemeen winnaar.¹¹

Maar het echte scharnierjaar is 2006. Eind dat jaar richtte Tobias Coring het forum Flowgrow.de op, dat zou uitgroeien tot dé Duitstalige gemeenschap voor waterplanten en aquascaping, met een eigen plantendatabank en duizenden discussies over voedingsstoffen, algen en vormgeving.¹² Op 12 november 2006, het forum bestond luttele weken, opende Coring de draad die de Duitse bemestingscultuur zou tekenen. Hij stelde er de Estimative Index van Tom Barr voor: driemaal per week macro- en micronutriënten doseren op basis van een geschat overschot, wekelijks de helft van het water verversen als reset, zonder watertesten. Door regelmatig voldoende voedingsstoffen toe te voegen treden geen gebreksverschijnselen op, schreef hij, en de vaste waterwissel houdt de concentraties in toom.¹³ In het Duitsland van 2006 was dat ketterij, want nitraat en fosfaat golden er als algenveroorzakers; Coring bouwde later zelfs een productlijn die uitdrukkelijk met dat oude denkbeeld brak.¹²

Van het forum naar de economie was het een kleine stap. Eind 2007 stichtte Coring in Braunschweig de webwinkel Aquasabi, met als motto “wij laten het in jullie aquaria groeien”; er gaapte in het Duitse taalgebied naar eigen zeggen een flagrante leemte in het aanbod van geschikte producten.¹⁴ In 2008 volgde het eigen bemestingsmerk Aqua Rebell.¹²

Wie wil proeven hoe grondig het er sindsdien aan toegaat, bladert door het Aquascaping-Wiki van Aquasabi. Daar staat het oude wattage keurig omgerekend naar ledlicht: 0,25 watt per liter, zwak licht, komt overeen met ongeveer vijftien lumen per liter; 0,5 watt met een dertigtal; en één watt per liter, “Starklicht”, met zestig.¹⁵ Meten, rekenen, doseren: waar de Japanse school haar stenen schikt tot het voelt alsof ze er altijd al lagen, rekent de Duitse school eerst haar lumen per liter uit. Ik schrijf dat met genegenheid, want van die rekenzucht profiteert iedereen die ooit een algenplaag heeft weggedoseerd.

Die grondigheid had trouwens al langer een commerciële bedding. In Pirmasens opende Ludwig Dennerle in 1966 een dierenzaak met een eigen waterplantenkwekerijtje in de serre, onder het motto “natuur beleven”; het bedrijf groeide tot ruim 8.000 vierkante meter kas in 1998 en was in 2008 pionier van de nano-aquaristiek.¹⁶ In Ludwigshafen was drogist Joachim Böhme al in 1960 een zaak begonnen; zijn initialen en zijn stad leverden de merknaam JBL op, en zijn drogisterijkennis leverde in 1968 het visgeneesmiddel Punktol tegen witte stip.¹⁷

En de scene kreeg een podium. Vanaf 2008 liep op de Heimtiermesse in Hannover de wedstrijd The Art of the Planted Aquarium, een initiatief van Harald Soßna van “das aquarium”, meteen goed voor 52 identieke bakken van 100 bij 50 bij 50 centimeter waarin ter plekke werd gescaped. Het hoogtepunt kwam in 2012, toen de organisatie erin slaagde niemand minder dan Takashi Amano als gast en jurylid naar Hannover te halen: het keurmerk uit Japan voor de Duitse scene. Vanaf 2017 verhuisde de wedstrijd naar Maagdenburg.¹⁸ In datzelfde Hannover werd Adrie Baumann in 2012 wereldkampioen live-aquascapen; hij had Amano’s werk in 2007 ontdekt en er in 2011 met Aquascaping Symphony zijn beroep van gemaakt.¹⁹ En sinds 2018 is er de Aquascaping Championship, een Duitse fotowedstrijd van Tobias Gawrisch, bekend van het YouTube-kanaal AquaOwner, en Thomas Lönnig.²⁰

De kassen van Egå

Blijft één land dat in dit verhaal een hoofdrol speelt zonder ooit luid te roepen: Denemarken. In 1970 begon Holger Windeløv bij Aarhus met Tropica Aquarium Plants, en de bedrijfssite vertelt het begin in één Deense zin: “Han startede med at dyrke akvarieplanter i hjørnet af sin svigerfars drivhus”, hij begon aquariumplanten te kweken in een hoek van de serre van zijn schoonvader.²¹ Elk jaar sindsdien reisde hij de wereld rond op zoek naar nieuwe planten, van bronnen in Zuid-Amerika tot moeraswater in Zuidoost-Azië; de gefranjerde javavaren Microsorum pteropus ‘Windeløv’, een juweeltje, draagt zijn naam. In 2004, bij een generatiewissel, werd Tropica verkocht aan JPS Clemens,²¹ en in 2007 bouwden de nieuwe eigenaars een gloednieuwe kwekerij in Egå bij Aarhus, vanwaar dagelijks wordt geleverd aan winkels in Europa, Azië en Noord-Amerika.²²

De Deense troef heet weefselkweek. In de 1-2-Grow!-lijn komen jonge planten steriel uit het laboratorium: de planten zijn vrij van slakken, algen en pesticiden en daardoor volkomen onschadelijk, ook voor gevoelige garnalen en vissen.²³ Het Deense handelsregister laat zien hoe groot die stille reus intussen is: 86 medewerkers en een brutowinst van 48,6 miljoen kronen in het boekjaar 2025.²⁴

Zo vallen de rollen op hun plek. Japan leverde Europa de esthetiek, het Duitse taalgebied het forum, de vuistregels en de doseerflesjes, en Denemarken kweekt de planten; wie het zo bekijkt, begint vrijwel elke Europese aquascape fysiek in een Deense kas. En terwijl ik de Deense registercijfers zat over te typen, dwaalden mijn gedachten af naar Amanda Bleher, die ooit met haar plantenkennis uit Frankfurt langs de Rio Guaporé trok. Want daar, aan de andere kant van de oceaan, groeide intussen een school die voor deze kunst een eigen woord zou munten, in het Portugees. Daarover veel verderop in dit boek. Eerst steken we gewoon de grens over, naar de Lage Landen, waar men al bijna een eeuw bakken inricht met het geduld van een tuinman. Een tuin achter glas: daarover gaat het volgende hoofdstuk.

Noten

1. Wikisource, “Der See im Glase” (Het meer in het glas), Duits, https://de.wikisource.org/wiki/Der_See_im_Glase ↩
2. aquabeck.de, historisch overzicht van de Duitse aquaristiek (“Nostalgisches”), Duits, https://www.aquabeck.de/nostalg.htm ↩
3. Vivarium Roßmäßler Nordhausen, “Unser Verein” (Onze vereniging), Duits, http://nordhausenrossmaesslerdddtr.blogspot.com/p/unser-verein.html ↩
4. Wikipedia (Duitstalig), “Verband Deutscher Vereine für Aquarien- und Terrarienkunde” (Verbond van Duitse verenigingen voor aquarium- en terrariumkunde), Duits, https://de.wikipedia.org/wiki/Verband_Deutscher_Vereine_f%C3%BCr_Aquarien-_und_Terrarienkunde ↩
5. datz.de, servicepagina “1948” over de geschiedenis van het blad, Duits, https://www.datz.de/service/1948 ↩
6. dewiki.de, “Heiko Bleher”, Duits, https://dewiki.de/Lexikon/Heiko_Bleher ↩
7. Aquarium Dietzenbach, “Heiko Bleher”, Duits, https://www.aquarium-dietzenbach.de/heiko_bleher ↩
8. petnews.de, “Mexico Pet Expo 2013 – Startschuss für die zweite Auflage” (Mexico Pet Expo 2013 – startschot voor de tweede editie), Duits, alleen via zoekfragment geraadpleegd, https://www.petnews.de/pet-business/pet-business-news/4995-mexico-pet-expo-2013-startschuss-fuer-die-zweite-auflage ↩
9. Biotope Aquarium Project, “Amazonas – Echinodorus bleherae (Bleher)”, Engels, https://biotopeaquariumproject.com/plant/amazonas-echinodorus-bleherae-bleher/ · UKAPS-forum, “Echinodorus grisebachii bleherae”, Engels, https://www.ukaps.org/forum/plants/echinodorus-grisebachii-bleherae.52/ ↩
10. zza-online.de, “Nachruf: Aquaristik-Legende Heiko Bleher ist tot” (In memoriam: aquaristieklegende Heiko Bleher is dood), Duits, https://www.zza-online.de/personen/personen/article/nachruf-aquaristik-legende-heiko-bleher-ist-tot.html ↩
11. Wikipedia (Duitstalig), “Oliver Knott”, Duits, https://de.wikipedia.org/wiki/Oliver_Knott ↩
12. aqua-rebell.de, “Tobias Coring und Aquascaping” (Tobias Coring en aquascaping), Duits, https://www.aqua-rebell.de/tobias-coring-und-aquascaping ↩
13. flowgrow.de, forumdraad “Estimative Index (EI)”, Duits, https://www.flowgrow.de/naehrstoffe/estimative-index-ei-t59.html ↩
14. aquasabi.de, “Wir über uns” (Over onszelf), Duits, https://www.aquasabi.de/faq/wir-ueber-uns ↩
15. aquasabi.de, Aquascaping-wiki “Die Lumen-pro-Watt-Faustregel bei Aquarien-LEDs” (De lumen-per-watt-vuistregel bij aquarium-leds), Duits, https://www.aquasabi.de/aquascaping-wiki_beleuchtung_die-lumen-pro-watt-faustregel-bei-aquarien-leds ↩
16. garnelio.de, “Vorstellung der Firma Dennerle” (Voorstelling van de firma Dennerle), Duits, https://www.garnelio.de/blog/interviews/vorstellung-der-firma-dennerle ↩
17. jbl.de, “Unternehmen – Historie” (Bedrijf – geschiedenis), Duits, https://www.jbl.de/de/history/section/19/unternehmen-historie ↩
18. garnelenhaus.de, wiki-artikel “The Art of the Planted Aquarium” (De kunst van het beplante aquarium), Duits, https://www.garnelenhaus.de/wiki/the-art-of-the-planted-aquarium ↩
19. aquariumeinrichten.com, “Interview Adrie Baumann”, Duits, https://www.aquariumeinrichten.com/interview-adrie-baumann.php ↩
20. aquascaping-championship.de, “Aquascaping Championship” (Duits aquascapingkampioenschap), Duits, https://www.aquascaping-championship.de/ ↩
21. tropica.com, “Om Tropicas grundlægger” (Over de stichter van Tropica), Deens, https://tropica.com/da/artikler/om-tropicas-grundlaegger/ ↩
22. tropica.com, “Om Tropica” (Over Tropica), Deens, https://tropica.com/da/artikler/om-tropica/ ↩
23. tropica.com, “1-2-Grow!” (productlijn weefselkweek), Deens, https://tropica.com/da/planter/1-2-grow/ ↩
24. proff.dk, “Tropica Aquarium Plants A/S” (registergegevens), Deens, https://www.proff.dk/firma/tropica-aquarium-plants-as/eg%C3%A5/jordbrug/GL0U54I10OF ↩

---

Dit is hoofdstuk 2 uit De aquascapingwereld, het boek van Alexander Craen over de geschiedenis en de wereld van het aquascapen. Lees het voorwoord en de volledige inhoudsopgave.

© 2026 Alexander Craen / A.H.V. Rosaceus. Overname enkel met schriftelijke toestemming.

• Facebook