De fotograaf van Niigata

Het water waarin dit deel begint, bestaat niet meer. De Yoroigata, een lagune in de prefectuur Niigata, is intussen drooggelegd. Maar in de jaren vijftig lag ze er nog, vlak bij het ouderlijk huis van een jongen die er zowat elke dag ging spelen. Een halve eeuw later, de jongen was intussen een man met een wereldbedrijf, vertelde hij in het bedrijfsmagazine van het Japanse Tohoku Denki wat hij daar zag wanneer hij kopje-onder ging:

「子どもの頃、家の近くに鎧潟があり、毎日のように遊びに行ってた。そこにはゲンゴロウや魚、イモリが居て、潜ると水草が真珠のような泡をたたえている。美しく神秘的な世界に惹かれ、自分の部屋に置きたいと思ったのが始まりです」

“Als kind lag de Yoroigata vlak bij ons huis en ik ging er zowat elke dag spelen. Er zaten waterroofkevers, vissen en salamanders, en als je dook zag je waterplanten met parels van zuurstofbelletjes. Ik werd betoverd door die mooie, mysterieuze wereld en wilde ze in mijn eigen kamer hebben. Daar is alles begonnen.”¹

Waterplanten met parels van zuurstofbelletjes. Wie ooit een goed draaiende plantenbak heeft zien parelen, herkent het beeld onmiddellijk; wie het nooit zag, heeft bij deze een reden om eens bij een liefhebber binnen te springen. De jongen heette Takashi Amano, en uit die ene kinderherinnering groeiden een oeuvre, een bedrijf en een kunstvorm die de wereld zou rondgaan. Er zit iets wrangs in dat de lagune zelf verdween: het water dat hem alles leerde, bestaat alleen nog in wat hij ervan maakte. Daarom begint het Japanse deel van dit boek bij hem, bij zijn leven, want dat leven is de kortste weg naar het hart van deze kunst.

De jongen aan de lagune

Takashi Amano werd geboren op 18 juli 1954 in Maki-machi, een gemeente in het district Nishikanbara van de prefectuur Niigata. Vandaag heet die plek Nishikan-ku en is ze een stadsdeel van de stad Niigata; hij zou er zijn leven lang blijven wonen. Wie in zijn levensloop een kunstacademie zoekt, vindt een handelsschool: hij studeerde af aan de prefecturale handelsschool van Yoshida.² In de Japanse portretten en interviews die ik voor dit hoofdstuk las, duikt intussen telkens datzelfde beginpunt op: de lagune, het duiken, de parels op de planten. Geen academie dus; zijn leerschool was de lagune zelf. Herlees dat citaat hierboven maar eens, er zit al een volledig programma in: de fascinatie voor wat er onder het wateroppervlak leeft, het oog voor de schoonheid ervan, en dat ene zinnetje dat alles aankondigt, dat hij die wereld in zijn eigen kamer wilde hebben. Een mens kan zijn levenswerk moeilijk bondiger samenvatten dan het kind dat eraan begon.

Over zijn jeugd doen anekdotes de ronde die achteraf klinken als een aankondiging. De mangaka Katsuki Tanaka, in Japan zelf een bekende auteur over aquascaping, tekende er in het onlinemagazine NEWREEL twee op. De eerste is klein en veelzeggend: de jonge Amano stelde vast dat gevangen visjes het met waterplanten erbij beter uithielden dan zonder. Een kind dat zoiets opmerkt, kijkt al naar het geheel en niet enkel naar de vis. De tweede anekdote is ronduit straf. Toen hij een jaar of tien was, hoorde hij dat er in Tokio een reuzenvis uit de Amazone te zien was, een piraruku. Hij kroop op zijn fiets en reed de 300 kilometer van Niigata naar Tokio, twee dagen heen en twee dagen terug. De reuzenvis bleek welgeteld een centimeter of twintig te meten. Je zou denken dat zo’n ontgoocheling een kind klein krijgt, en toch hield hij er net het omgekeerde aan over. De les van die tocht werd zijn levensmotto: als je het probeert, lukt het.³

Zestien jaar koers, één vel film

Wie Amano alleen kent van stille onderwaterlandschappen, moet even slikken bij zijn eerste beroep. Zestien jaar lang was hij professioneel keirin-renner: baanwielrennen om weddenschappen, een typisch Japanse profsport. Zestien jaar is geen uitstapje, dat is een volwaardige loopbaan, en je mag aannemen dat een mens aan zo’n leven op de piste een flinke dosis hardheid en zelfdiscipline overhoudt. Al die jaren combineerde hij de koers bovendien met natuurfotografie: hij bezocht tropische regenwouden over de hele wereld en publiceerde landschapsfoto’s en essays in vaktijdschriften.² Probeer je dat even voor te stellen: dezelfde man die op de piste rondjes rijdt terwijl er op hem gewed wordt, staat elders met een camera in een regenwoud te wachten op het juiste licht. In de meeste levens kiest een mens tussen zulke werelden; Amano stapelde ze gewoon op elkaar, en zijn kunst zou ze op de duur allebei nodig hebben, de benen van een renner en het geduld van een fotograaf.

Vanaf ongeveer 1975 trok hij met zijn camera’s naar de Amazone, naar Borneo, naar West-Afrika en naar de Japanse oerbossen, onder meer op het eiland Sado. Hij deed dat op een schaal die zelfs doorwinterde fotografen doet knipperen: met vlakfilmcamera’s tot het formaat 8×20 inch, ruwweg twintig op vijftig centimeter per vel, wereldwijd een zeldzaamheid. Op den duur maakte Fujifilm die film exclusief voor hem. Grootformaat dwingt tot traagheid en tot kiezen; je maakt geen honderd kiekjes, je maakt er één. Binnen zijn latere bedrijf werd die resolutie-obsessie legendarisch samengevat als: één vel film, één schot.⁴

Die fotografie bleef geen privézaak. In 1992 won hij een grote prijs met de onderwaterfoto Oni-odori (“demonendans”). In 2008 hing een acht meter brede afdruk van zijn foto van een reusachtige Japanse ceder op de G8-top in Hokkaido, en in mei 2009 richtte hij de Wereldvereniging van Milieufotografen op, waarmee hij als fotograaf voor herbebossing pleitte.⁵

Renner, fotograaf, straks ook winkelier, uitgever en kunstenaar: het lijken vijf levens, maar Amano zag er zelf één lijn in. 「常に行動し続けることを信条にしてきた。分からなかったり悩んだりしたときは、五感を使い行動してみることが一番。」 “Mijn geloofsartikel is altijd geweest: blijf in beweging. Als je iets niet begrijpt of ergens mee worstelt, is er niets beters dan je vijf zintuigen te gebruiken en het gewoon te doen.”¹

Een winkel vol waterplanten

In december 1982 opende Amano in Niigata een zaak met de naam Aqua Design Amano, toen een zeldzaamheid: een aquariumwinkel met waterplanten als hoofdzaak. De naam alleen al was een programma. Aqua Design Amano: het woord ontwerp zat er van de eerste dag in. In april 1992 werd de zaak omgevormd tot de vennootschap Aqua Design Amano Co., Ltd., kortweg ADA.⁶ Van een winkel in Niigata naar een vennootschap in een kleine tien jaar: de waterplant was zijn beroep geworden.

Datzelfde jaar verscheen bij uitgeverij Marine Kikaku zijn fotoboek Garasu no naka no daishizen (“De grote natuur in glas”), twee jaar later gevolgd door Mizu: shizen e no kaiki (“Water: terugkeer naar de natuur”, 1994). Beide boeken werden in vijf talen vertaald en maakten de Nature Aquarium-stijl wereldwijd bekend.⁷ Sta daar even bij stil: de stijl reisde de wereld rond op papier, als fotoboek, en de foto’s had de maker zelf genomen, op datzelfde onmogelijke grootformaat. De renner-fotograaf en de winkelier waren dezelfde man geworden, en dat is geen detail. Deze kunst is van bij het begin ook fotografie geweest.

In 1994 kwam er een eigen maandblad bij, Aqua Journal, dat uitgroeide tot de spreekbuis van het Nature Aquarium. Het eerste nummer was een geniet boekje van 300 yen (nog geen twee euro); daarna werd het blad via de ADA-dealers verkocht voor 500 yen (zo’n drie euro).⁸⁹ Wie het Japans erbij neemt, kan vandaag vrij in dat archief grasduinen: sinds nummer 266 van november 2017 staat Aqua Journal als gratis pdf op de ADA-site, oudere nummers inbegrepen, en in 2022 passeerde het de kaap van nummer 300.⁹¹⁰ Ik heb er voor dit boek aardig wat avonden in doorgebracht, en het blijft een vreemde gewaarwording: je bladert door een vakblad en tegelijk door het familiealbum van een kunstvorm. Veel van wat verderop in dit deel staat, komt rechtstreeks uit die jaargangen en van de mensen die erin schreven.

Veertig meter in Lissabon

In mei 2013 kwam er een vraag uit Portugal: of Amano voor het Oceanário de Lisboa het grootste Nature Aquarium ter wereld wilde bouwen. Hij was toen al ziek, kanker. Een ander zou op dat punt in zijn leven afgebouwd hebben; hij stelde een team samen en begon aan het grootste werk van allemaal.¹¹

Het resultaat, “Florestas Submersas by Takashi Amano”, in Japan bekend als mori no naka no suisō (“het aquarium in het bos”), is veertig meter lang en bevat honderdvijftig ton water. Veertig meter, honderdvijftig ton: de cijfers alleen al zeggen dat dit een andere orde van werken was. Teams uit Portugal, Spanje, Frankrijk, Duitsland en Polen bouwden de lay-out onder Amano’s leiding in ongeveer een week, kort voor de opening eind april 2015. Hij wilde er naar eigen zeggen “een verhaal dat als een symfonie door de lay-out stroomt”, en toen het af was, gaf hij het een score die alleen hij kon geven: “200% geslaagd”.¹¹ Een Japans bezoekersverslag noteert dat zijn gezondheid tijdens de hele productie “wonderbaarlijk goed” was, alsof het werk hem rechthield.¹²

Ruim drie maanden na de opening, op 4 augustus 2015, overleed Takashi Amano thuis in Nishikan-ku aan een longontsteking, een complicatie van zijn kanker. Hij werd 61, enkele maanden na de voltooiing van wat als zijn levenswerk geldt.²

ADA ging verder, en hoe het verderging zegt veel over de man. Zijn weduwe Shinobu Amano nam het voorzitterschap van het bedrijf over, en de waterlandschappen worden er sindsdien nadrukkelijk als het werk van een collectief gepresenteerd, het team van de suikei creators (“waterlandschap-scheppers”).⁶ Aan het hoofd van dat team staat Yusuke Honma, sinds 1993 bij ADA en jarenlang Amano’s assistent bij de fotografie en de lay-outs; hij zet diens filosofie en techniek voort en fotografeert met Amano’s geliefde Ebony 5×7-camera, omdat elke klik van de sluiter je het gewicht van één vel grootformaatfilm leert, zegt hij.¹³

Japan nam ook publiek afscheid. Van 8 november 2017 tot 14 januari 2018 liep in Gallery AaMo in Tokyo Dome City een herdenkingstentoonstelling met elf aquaria, zijn grootformaatfoto’s en zijn camera; een medewerkster vatte er zijn drijfveer samen als “verbindingen scheppen tussen natuur en mens”.⁵ In 2025, tien jaar na zijn dood, volgde opnieuw een grote herdenkingstentoonstelling rond zijn grootformaatfilmwerk.¹⁴

Tanaka noemde Amano ooit “een Japanner buiten elke norm”: iemand die de ruwheid van de wielerbaan paarde aan een pointillistische verfijning, die zijn Macs op de tatami zette en zich van grenzen tussen disciplines niets aantrok.³ Mij is na al dat lezen vooral het begin bijgebleven: een jongen die onder water naar parels van zuurstof keek en die wereld mee naar zijn kamer wilde nemen. De koers, de camera’s, de winkel, het blad, de veertig meter van Lissabon: het was één lange poging om dat klaar te spelen, voor hemzelf en ondertussen ook voor ons. Welke schoonheid hij in dat water zag, en uit welke eeuwenoude Japanse gevoeligheid die blik stamt, dat bekijken we in het volgende hoofdstuk.

Noten

1. Tohoku Denki, bedrijfsmagazine-interview met Takashi Amano (rubriek Pickup, vol. 3), Japans, https://www.tohknet.co.jp/joint/pickup/vol03/ ↩
2. Wikipedia (JA), “天野尚” (Takashi Amano), Japans, https://ja.wikipedia.org/wiki/天野尚 ↩
3. NEWREEL, bijdrage van mangaka Katsuki Tanaka over Takashi Amano, Japans, https://newreel.jp/feature/1744 ↩
4. Aqua Design Amano, “TAKASHI AMANO” (bedrijfsbiografie van Takashi Amano), Japans, https://www.adana.co.jp/jp/contents/takashiamano/index.html ↩
5. SPICE (e+), reportage over de herdenkingstentoonstelling “天野尚 NATURE AQUARIUM展” (Takashi Amano Nature Aquarium-tentoonstelling), Japans, https://spice.eplus.jp/articles/156728 ↩
6. Wikipedia (JA), “アクアデザインアマノ” (Aqua Design Amano), Japans, https://ja.wikipedia.org/wiki/アクアデザインアマノ ↩
7. Wikipedia (JA), “水草水槽” (Het waterplantenaquarium), Japans, https://ja.wikipedia.org/wiki/水草水槽 ↩
8. Aqua Design Amano, persbericht over Aqua Journal en de gratis pdf-backnumbers, Japans, https://www.adana.co.jp/jp/release/detail?id=884 ↩
9. GRASS DESIGN, overzichtspagina van 『アクア・ジャーナル』 (Aqua Journal), Japans, https://www.grass-design.info/aj/ ↩
10. Aqua Design Amano, persbericht over Aqua Journal vol. 300, Japans, https://www.adana.co.jp/jp/release/detail?id=928 ↩
11. Aqua Design Amano, projectpagina “森の中の水槽” (Het aquarium in het bos) over Florestas Submersas in Lissabon, Japans, https://www.adana.co.jp/jp/lisbon/ ↩
12. koyanagiyu.com, blogverslag over Florestas Submersas als Amano’s nalatenschap (bezoekersblog), Japans, https://koyanagiyu.com/archives/11149 ↩
13. Aqua Design Amano, “ADA SUIKEI CREATORS” (reeks in Aqua Journal over de waterlandschap-scheppers, aflevering Yusuke Honma), Japans, https://www.adana.co.jp/jp/aquajournal/ada-suikei-creators-01/ ↩
14. Aqua Design Amano, aankondiging “没後10年追悼企画・大判フィルム写真展” (herdenkingsfototentoonstelling grootformaatfilm, tien jaar na zijn overlijden), Japans, https://www.adana.co.jp/jp/release/detail?id=1412 ↩

---

Dit is hoofdstuk 6 uit De aquascapingwereld, het boek van Alexander Craen over de geschiedenis en de wereld van het aquascapen. Lees het voorwoord en de volledige inhoudsopgave.

© 2026 Alexander Craen / A.H.V. Rosaceus. Overname enkel met schriftelijke toestemming.

• Facebook