Een lid stuurde me onlangs een krantenkop door met de boodschap “moet je dit zien”. Op de foto hield een visser een flinke snoek omhoog, en die snoek zat onder de bobbels. Grote, bloederige gezwellen over de hele flank. De kop erboven sprak van “weerzinwekkende tumoren” en wees met de vinger naar de stress die vissen oplopen als ze keer op keer gevangen worden. Dat beeld blijft hangen, en de vraag die mijn medelid stelde is een goeie: klopt die uitleg wel? Ik ben het gaan uitzoeken.
Wat ving die visser precies?
De foto’s komen uit het Schulensmeer, het grote recreatie- en hengelwater op de grens van Lummen en Herk-de-Stad in Limburg, en uit de aangrenzende Demer. Visser Hans Kenis haalde er een snoek boven met die opvallende gezwellen en deelde zijn beelden op Facebook, waarna de pers het oppikte. Hij was niet de eerste die zoiets zag. Jos Eykens, voorzitter van de Verenigde Vissers Schulensmeer (VVSM), vertelde dat hij al enkele jaren geleden een eerste zieke snoek tegenkwam, en sindsdien nog een paar exemplaren in dezelfde toestand.
Het ziet er inderdaad akelig uit. Maar een snoek is geen mens, en wat bij ons “tumor” heet, hoeft bij een vis niet hetzelfde te betekenen. Daarom werd er een specialist bij gehaald.
Een virus, geen vergiftiging
Kristof Baert, dierenarts en onderzoeker bij het INBO (het Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek), kent het beeld. Volgens hem gaat het om een virale besmetting. “Die infectie veroorzaakt lymphosarcomen, dat zijn die grote bloedende tumoren”, legt hij uit. De aandoening heeft zelfs een naam: het esocide lymfosarcoom, een tumorziekte die specifiek bij snoekachtigen voorkomt en die met een virus (een retrovirus) samenhangt.
Het belangrijke om te weten is dat dit geen gevolg is van vervuiling of van gif in het water, en dat het ook niets te maken heeft met de mens die de vis aanraakt of opeet. Het is een ziekte van snoek op snoek. Het virus verspreidt zich via huidcontact tussen de vissen, en dat gebeurt vooral in de paaitijd in de lente, wanneer de dieren dicht bij elkaar komen. Op een druk water met veel snoek gaat zoiets sneller rond dan op een rustige vijver.
En hier zit het goede nieuws, want zo akelig als die snoek erbij ligt, zo geruststellend is de prognose. “Het ziet er heel vies uit, maar de dieren genezen meestal wel”, zegt Baert. De gezwellen steken het sterkst af in koud water, wanneer het afweersysteem van de vis op een laag pitje draait. Zodra het water in de lente en de zomer opwarmt, krimpen de tumoren vaak vanzelf weer weg.
En die stress dan?
Terug naar de kop van de krant, want die schoof de stress van het herhaaldelijk vangen naar voren als de boosdoener. De vissers zelf wijzen ook in die richting. Eykens bracht de gezwellen onder meer in verband met de stress die de dieren oplopen door de grondwerken in en rond de put.
Het klinkt logisch, en toch is het maar een halve waarheid. De onderzoeker zwakt het bewust af. “Stress heeft een invloed op het immuunsysteem, maar die moet niet overschat worden”, zegt Baert. Stress is met andere woorden niet de oorzaak van de tumoren, het virus is dat. Stress kan hooguit de deur wat verder openzetten door de afweer te verzwakken, net zoals koud water dat doet. De kop “herhaaldelijk vangen zorgt voor stress” maakt van een bijrol een hoofdrol. Dat een snoek die telkens weer aan de haak gaat het zwaar te verduren krijgt, is waar, en het is een goede reden om voorzichtig met je vangst om te springen. Maar de bloederige bobbels op die Limburgse snoek komen van een virus.
Wat een aquariaan hieruit haalt
Wij houden geen snoek in de huiskamer, en toch raakt dit verhaal aan iets wat elke aquariaan herkent. Bij ons in de bak zit het meestal net zo. Ziektekiemen zijn vaak gewoon aanwezig, sluimerend, zonder dat er iets aan de hand is. Pas wanneer een vis verzwakt, door slecht water, door kou, door stress of door een verhuizing, krijgen die kiemen vrij spel. Wie van ons heeft niet al eens witte stip zien uitbreken net nadat een vis het moeilijk had? Het is precies hetzelfde mechanisme dat de onderzoeker beschrijft, alleen dan in een groot meer in plaats van in onze tweehonderd liter.
Er zit ook een heel concrete tip in voor wie meerdere bakken heeft. Het INBO raadt de vissers aan om hun materiaal goed te laten drogen en te ontsmetten als het in contact kwam met een zieke vis, zodat ze de besmetting niet meeslepen naar een ander water. Dat is dezelfde gewoonte die wij thuis maar beter aanhouden. Een schepnet, een sifon of een thermometer die van de ene bak naar de andere wandelt, neemt graag wat ongewenst gezelschap mee. Even laten drogen of ontsmetten tussen twee bakken kost niets en spaart je veel miserie. En nieuwe vis zet je natuurlijk eerst een tijdje in quarantaine, hoe verleidelijk het ook is om hem meteen bij de rest los te laten.
Tot slot zegt dit verhaal iets over hoe een gezonde vis zichzelf redt. Geef je dieren ruimte, schuilplaatsen en stabiel, proper water, en hun afweer doet grotendeels zijn werk vanzelf. Het is geen toeval dat die snoeken juist in koud water het ziekst ogen en bij warmer water herstellen. De vis geneest zichzelf, wij zorgen enkel dat de omstandigheden meezitten.
Tot slot
De kop blijft een blikvanger, daar is hij voor gemaakt. Maar wie even doorvraagt, ziet een rustiger verhaal: een snoek met een nare maar bekende virusziekte, die in veel gevallen vanzelf weer geneest zodra het water opwarmt. De stress speelt mee in de coulissen, het virus staat op de scène.
Heb jij die foto ook voorbij zien komen, of vis je zelf wel eens op snoek en heb je zoiets ooit in je net gehad? Breng het gerust ter sprake op onze volgende vergadering. We praten er graag over door, met of zonder bobbels.
De website redactie
