De voorbije weken kon je er in de pers niet naast kijken: op zaterdag 13 juni ging in Amsterdam het vernieuwde ARTIS-Aquarium opnieuw open, na ruim vijf jaar van steigers, stof en stilte. Wie die ochtend met een duikbril op kwam opdagen, mocht zelfs gratis naar binnen. Voor ons, zoetwatermensen van Rosaceus, is dat het soort nieuws waar je stiekem warm van wordt. Een aquarium dat ouder is dan onze club, helemaal opgeknapt en weer vol leven. Laten we eens kijken wat ze daar in Amsterdam precies hebben uitgespookt, en wat wij er als aquarianen uit kunnen meepikken.
Een monument met water erin
Het ARTIS-Aquarium is geen gewoon gebouw. Het opende al in 1882, ontworpen door de Amsterdamse architect Gerlof Salm in een statige, klassieke tempelstijl, en het geldt als een van de oudste aquaria ter wereld. ARTIS noemt het zelfs het oudste dat vandaag nog altijd werkt. Het is een beschermd rijksmonument, en dat maakte de verbouwing meteen een stuk lastiger: je kunt zo’n erfgoedpand niet zomaar slopen en herbouwen.
De keuze was dan ook om het oorspronkelijke ontwerp te respecteren en het tegelijk klaar te maken voor de eenentwintigste eeuw. Het resultaat mag er zijn: ongeveer negentig procent van het gebouw is nu zichtbaar of toegankelijk voor bezoekers. Zelfs de vroeger verborgen catacomben onder het gebouw zijn opengesteld. Donkere galerijen werden lichter gemaakt, er kwam meer daglicht binnen, en de oude gevels zijn in ere hersteld.
Dubbel zo diep, een miljoen liter water
De cijfers achter de verbouwing zijn van het soort waar een aquariaan van gaat dromen. Het hele project kostte ongeveer 50 miljoen euro en duurde ruim vijf jaar (het Aquarium ging dicht op 1 februari 2021). Betaald werd het door de stad Amsterdam, het Rijk, de provincie Noord-Holland, allerhande fondsen en particuliere schenkers.
Maar de mooiste cijfers zitten in het water zelf. De bakken werden dubbel zo diep gemaakt, en dus zit er ook dubbel zoveel water in. In totaal gaat het nu om ongeveer één miljoen liter, waarvan zo’n zestig procent zeewater en veertig procent zoetwater. In tientallen aquaria komen uiteindelijk rond de 250 diersoorten te wonen. Je reist er langs oceanen, koraalriffen, mangroves en de diepzee, maar ook langs de Amazone en, heel toepasselijk, een stukje Amsterdamse gracht. Dat zoetwatergedeelte is natuurlijk waar onze interesse vanzelf naartoe zwemt.
Het hart van elke bak: de filter
Voor mij persoonlijk zit het mooiste verhaal niet in de grote zaal, maar beneden in de catacomben. Daar draait nog altijd het oorspronkelijke Lloyd-filtersysteem: volgens ARTIS het laatste nog werkende circulatiesysteem van dit type ter wereld. Het werd gerestaureerd en aangevuld met moderne techniek, maar het oude hart klopt dus gewoon verder.
Wij weten als geen ander hoe belangrijk dat is. De filter is het hart van elke bak. Of je nu een binnenfilter in een gezelschapsbakje hebt hangen of een buitenfilter onder je kast, het is altijd dezelfde wet: het water moet blijven stromen en gezuiverd worden, anders loopt het mis. Dat ze in Amsterdam een filterinstallatie van bijna anderhalve eeuw oud aan de praat houden, is voor ons bijna ontroerend. Het bewijst dat goede techniek niet per se nieuw hoeft te zijn, ze moet vooral goed onderhouden worden.
Een aquarium én een watermuseum
Het nieuwe Aquarium wil meer zijn dan een rij mooie bakken om naar te staren. Er kwamen museumzalen bij die je laten nadenken over water: over hoe de gezondheid van onze wateren, de natuur en de samenleving met elkaar samenhangen. Het is dus tegelijk een aquarium en een watermuseum geworden, gemaakt door grotendeels hetzelfde team dat eerder Micropia en het vernieuwde Groote Museum in ARTIS verzorgde.
Die boodschap ligt dicht bij wat wij al jaren vertellen. Een aquarium in huis is een klein stukje natuur dat je leert kijken naar het echte water buiten. Wie eenmaal begrijpt hoe kwetsbaar het evenwicht in een bak van honderd liter is, kijkt anders naar een gracht, een beek of een vijver.
De vissen logeerden vijf jaar elders
Een detail dat me deed glimlachen: alle vissen hebben die vijf jaar verbouwing ergens anders gelogeerd, en ze keren nu pas terug. Zo werd er volgens de NOS een gevlekte gladde haai van ruim een meter teruggehaald uit dierenpark Wildlands. En voor die haaien de grote bak in mogen, gaan ze eerst drie weken in quarantaine, voor de zekerheid, tegen meegelifte parasieten.
Daar zit een les in die voor onze huiskamerbak even hard geldt. Quarantaine is geen overdreven gedoe voor profs, het is gewoon verstandig. Een nieuwe vis die je rechtstreeks bij je bestand kiepert, kan in één klap ziekte of parasieten binnenbrengen. Als zelfs een gespecialiseerd team met een eeuwenoud aquarium nieuwe dieren eerst apart zet, dan mag dat goedkope quarantainebakje bij ons thuis er gerust ook bij komen.
Van het gas af
Tot slot is er flink ingezet op duurzaamheid, en dat raakt aan iets waar wij allemaal mee zitten: een aquarium verbruikt energie. Verwarming, pompen, verlichting, dat tikt aan. In Amsterdam pakten ze het groot aan, met monumentaal isolatieglas, lage-temperatuurvloerverwarming, zonnepanelen en zelfs zelfhelend beton in sommige bakken. Het gebouw is bovendien voorbereid op aquathermie, waarbij warmte uit water wordt gehaald. “ARTIS wil graag van het gas af, dus we blijven ons zo duurzaam mogelijk ontwikkelen”, zegt curator Huiberse daarover.
Op onze schaal kunnen we natuurlijk geen zonnepanelen op de lichtkap leggen. Maar de gedachte telt: een goed geïsoleerde bak op de juiste plaats, een ledverlichting in plaats van oude buizen, een deksel dat de warmte binnenhoudt. Het scheelt op je elektriciteitsrekening, en het is ook gewoon netjes voor de natuur waar onze hobby uiteindelijk om draait.
Een uitstap waard?
Amsterdam ligt voor ons hooguit een paar uur rijden. Een gerestaureerd monument vol water, een filterinstallatie van 1882 die nog draait, en een zoetwaterafdeling die van de Amazone tot de Amsterdamse gracht reikt: dat klinkt als een uitstap die we onthouden. Misschien iets om eens op een vergadering ter sprake te brengen.
Is iemand van jullie er al gaan kijken sinds de heropening? Vertel het ons gerust op de volgende bijeenkomst, en breng je foto’s mee. We zijn razend benieuwd hoe het er nu uitziet.
De website redactie
